Tìm kiếm tài liệu miễn phí

Kỹ thuật điện tử - Lý thuyết bán dẫn - Võ Kỳ Châu

Cấu trúc nguyên tử Trước khi bắt đầu tìm hiểu các linh kiện điện tử ta phải hiểu vật liệu chế tạo nên chúng. Kiến thức về vật liệu ở mức độ cấu trúc sẽ giúp ta dự đoán và điều khiển các dòng điện tích có trong vật liệu. Ta sẽ bắt đầu bằng việc xem xét cấu trúc nguyên tử để xem cấu trúc này ảnh hưởng như thế nào lên tính chất điện của vật liệu



Đánh giá tài liệu

4.2 Bạn chưa đánh giá, hãy đánh giá cho tài liệu này


Kỹ thuật điện tử - Lý thuyết bán dẫn - Võ Kỳ Châu Kỹ thuật điện tử - Lý thuyết bán dẫn - Võ Kỳ Châu Lý thuyết bán dẫn, Bài giảng kỹ thuật điện tử, Tài liệu điện tử, Giáo trình kỹ thuật điện tử, Linh kiện điện tử, Chất bán dẫn
4.2 5 1469
  • 5 - Rất hữu ích 338

  • 4 - Tốt 1.131

  • 3 - Trung bình 0

  • 2 - Tạm chấp nhận 0

  • 1 - Không hữu ích 0

Mô tả

  1. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn 1 Lý thuyết bán dẫn 1-1 Cấu trúc nguyên tử Trước khi bắt đầu tìm hiểu các linh kiện điện tử ta phải hiểu vật liệu chế tạo nên chúng. Kiến thức về vật liệu ở mức độ cấu trúc sẽ giúp ta dự đoán và điều khiển các dòng điện tích có trong vật liệu. Ta sẽ bắt đầu bằng việc xem xét cấu trúc nguyên tử để xem cấu trúc này ảnh hưởng như thế nào lên tính chất điện của vật liệu. Như đã biết mọi vật liệu đều được tạo nên từ các nguyên tử và các nguyên tử của cùng một nguyên tố đều có cấu trúc như nhau. Mỗi nguyên tử bao gồm một hạt nhân ở trung tâm chứa các điện tích dương mà ta gọi là proton. Hạt nhân được bao xung quanh bởi các electron mang điện tích âm. Số lượng electron bằng với số lượng proton trong hạt nhân và vì điện tích của proton và electron là bằng nhau nên nguyên tử trung hòa về điện. Tùy theo loại nguyên tố, các hạt nhân của nguyên tử có thể chứa các neutron không mang điện tích. Hình 1-1(a) biểu diễn sơ đồ cấu trúc một nguyên tử của nguyên tố silicon, vật liệu thường được sử dụng để chế tạo các linh kiện bán dẫn. Hình này cho thấy hạt nhân chứa 14 proton (mang điện tích dương) và 14 neutron, và vì nguyên tử có 14 electron (mang điện tích âm) quay xung quanh nên nguyên tử trung hòa về điện. Các electron được sắp xếp vào ba quĩ đạo xung quanh hạt nhân. Ta nói các electron này chiếm một lớp vỏ nguyên tử. Mỗi lớp vỏ nguyên tử không thể chứa nhiều hơn một số tối đa các electron. Nếu đánh số thứ tự của bốn lớp vỏ đầu tiên bắt đầu từ lớp trong cùng (lớp gần hạt nhân nhất có số thứ tự là 1) thì số electron tối đa N e mà lớp vỏ n có thể chứa là N e = 2n 2 (1-1) Trong hình 1-1(a), lớp vỏ số 1 (lớp K) đã được lấp đầy vì nó đã chứa 2 electron. Lớp 2 (lớp L) cũng đã được lấp đầy vì nó chứa 8 electron. Tuy nhiên, lớp 3 (lớp M) chưa được lấp đầy vì nó chỉ mới chứa 4 electron trong khi khả năng chứa tối đa của nó là 18 electron. 1/17
  2. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Hình 1-1 Cấu trúc nguyên tử Si Mỗi lớp vỏ nguyên tử lại được chia thành các lớp con. Lớp vỏ thứ n chứa n lớp con. Lớp con đầu tiên trong một lớp vỏ chứa 2 electron, các lớp con tiếp theo chứa nhiều hơn lớp con trước đó 4 electron. Các lớp con được ký hiệu là s, p, d , f . Ví dụ 1-1 Hạt nhân của nguyên tử germanium có 32 proton. Xác định số electron trong mỗi lớp và lớp con của nó. Hướng dẫn Vì hạt nhân chứa 32 proton nên nguyên tử có 32 electron. Bảng sau cho thấy sự sắp xếp của các electron trong nguyên tử Ge. Lớp vỏ Lớp con Dung lượng Chứa thật sự K s 2 2 s 2 2 L p 6 6 s 2 2 M p 6 6 d 10 10 s 2 2 p 6 2 N d 10 0 f 14 0 Tổng cộng 32 Không phải mọi electron đều bị ràng buộc mãi mãi vào một lớp hoặc lớp con của nó. Mặc dù các electron có khuynh hướng giữ nguyên lớp của chúng do lực hút giữa chúng và hạt nhân mang điện tích dương, nhưng nếu chúng hấp thu đủ năng lượng (ví dụ từ nhiệt), các electron sẽ thoát ra khỏi nguyên tử và trở thành các electron tự do. Chất dẫn điện có nhiều electron tự do trong khi chất cách điện có rất ít electron tự do. Lớp vỏ ngoài cùng chứa các electron có liên kết yếu nhất với hạt nhân và thường chưa được lấp đầy do đó chúng dễ trở thành các electron tự do hơn các electron nằm trong các lớp vỏ gần hạt nhân. Chính vì vậy, số electron trong lớp vỏ ngoài cùng có ảnh hưởng rất lớn đến tính chất điện của vật liệu. Vật liệu dẫn điện có rất ít electron trong lớp vỏ ngoài cùng, và trong các vật liệu này, năng 2/17
  3. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn lượng nhiệt có sẵn ở nhiệt độ phòng là đủ để giải phóng các electron trong lớp vỏ ngoài cùng thành các electron tự do. Khi có một điện trường ngoài đặt lên vật liệu, các electron tự do này di chuyển có hướng tạo ra dòng điện. Đối với vật liệu cách điện, lớp vỏ ngoài cùng thường liên kết chặt với hạt nhân, do đó chúng có rất ít electron tự do. Vì ta chỉ quan tâm đến lớp vỏ ngoài cùng của nguyên tử nên ta thường sử dụng hình 1-1(b) để biểu diễn cấu trúc của nguyên tử. 1-2 Vật liệu bán dẫn Xét trên khả năng dẫn điện, vật liệu bán dẫn không phải là vật liệu cách điện mà cũng không phải là vật liệu dẫn điện tốt. Hơn nữa, cách thức tạo ra dòng điện trong bán dẫn cũng không thể giải thích hoàn toàn bằng kiến thức đã biết trong các vật liệu khác. Đối với vật liệu dẫn điện, lớp vỏ ngoài cùng của nguyên tử có rất ít các electron, nó có khuynh hướng giải phóng các electron này để tạo thành electron tự do và đạt đến trạng thái bền vững. Trong khi đó, vật liệu cách điện lại có khuynh hướng giữ lại các electron lớp ngoài cùng của nó để có trạng thái bền vững. Đối với vật liệu bán dẫn, nó có khuynh hướng đạt đến trạng thái bền vững tạm thời bằng cách lấp đầy lớp con của lớp vỏ ngoài cùng. Ví dụ đối với nguyên tử bán dẫn Si, lớp con p của lớp vỏ ngoài cùng chỉ chứa 2 electron, do đó để lấp đầy lớp con này nguyên tử cần nhận thêm bốn electron. Nguyên tử bán dẫn thực hiện điều này bằng cách chia sẻ bốn electron lớp vỏ ngoài cùng của nó với bốn electron của bốn nguyên tử lân cận. Tất cả các nguyên tử đều thực hiện liên kết này và tạo nên một cấu trúc ổn định, bền vững, được gọi là tinh thể bán dẫn. Hình 1-2 Liên kết hóa trị trong tinh thể bán dẫn Liên kết do hai electron lớp ngoài cùng của hai nguyên tử lân cận tạo thành được gọi là liên kết hóa trị (covalent bond). Hình 1-2 cho thấy cấu trúc hai chiều của tinh thể bán dẫn. Trong hình này ta sử dụng mô hình nguyên tử đơn giản, bao gồm hạt nhân và các electron lớp vỏ ngoài cùng. Mặc dù chỉ một số nguyên tử được vẽ trong hình nhưng ta cần hiểu là cấu trúc này được lặp lại cho tất cả các nguyên tử, và do đó, các nguyên tử trong bán dẫn đều có tám electron lớp ngoài cùng, tức là chúng đạt đến trạng thái ổn định tạm thời. Ge là một loại vật liệu bán dẫn khác. Trong ví dụ 1-1, ta đã thấy rằng nguyên tử Ge chứa bốn electron lớp ngoài cùng, trong đó lớp p chứa hai electron. Do đó, nó cũng có khuynh hướng tạo liên kết hóa trị để đạt đến trạng thái bền vững tạm thời. 1-3 Dòng điện trong bán dẫn Như đã biết, trong vật liệu dẫn điện có rất nhiều electron tự do. Các electron này được giải phóng khỏi nguyên tử bằng cách hấp thu năng lượng, thường là năng lượng nhiệt có ở nhiệt độ môi trường. Khi các electron này chuyển động có hướng sẽ sinh ra dòng điện. Đối với vật liệu bán dẫn, các electron tự do cũng được sinh ra cùng một cách. Tuy nhiên, năng lượng cần để giải phóng các electron này lớn hơn đối với vật liệu dẫn điện vì chúng bị ràng buộc bởi các liên kết hóa trị. Năng lượng này phải đủ lớn để phá vỡ liên kết hóa trị giữa các nguyên tử. 3/17
  4. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Thuyết lượng tử cho phép ta nhìn mô hình nguyên tử dựa trên năng lượng của nó, thường được biểu diễn dưới dạng giản đồ năng lượng. Đơn vị năng lượng qui ước trong các giản đồ này là electronvolt (eV). Theo thuyết này, một electron khi muốn trở thành một electron tự do phải hấp thu đủ một lượng năng lượng xác định. Năng lượng này phụ thuộc vào dạng nguyên tử và lớp mà electron này đang chiếm. Các electron trong lớp vỏ ngoài cùng đã có sẵn một lượng năng lượng đáng kể, do đó chỉ cần nhận thêm một lượng năng lượng tương đối nhỏ là đủ để giải phóng chúng. Các electron ở các lớp bên trong có ít năng lượng hơn do bị ràng buộc với hạt nhân nhiều hơn, do đó chúng cần phải nhận một lượng năng lượng rất lớn mới có thể trở thành electron tự do. Các electron cũng có thể di chuyển từ lớp bên trong đến lớp bên ngoài trong nguyên tử bằng cách nhận thêm một lượng năng lượng bằng với chênh lệch năng lượng giữa hai lớp. Ngược lại, các electron cũng có thể mất năng lượng và trở lại với các lớp có mức năng lượng thấp hơn. Các electron tự do cũng vậy, chúng có thể giải phóng năng lượng và trở lại lớp vỏ ngoài cùng của nguyên tử. Khi nhìn trên một nguyên tử, các electron trong nguyên tử sẽ được sắp xếp vào các mức năng lượng rời rạc nhau tùy thuộc vào lớp và lớp con mà electron này chiếm. Các mức năng lượng này giống nhau cho mọi nguyên tử. Tuy nhiên, khi nhìn trên toàn bộ vật liệu, mỗi nguyên tử còn chịu ảnh hưởng từ các tác động khác nhau bên ngoài nguyên tử. Do đó, mức năng lượng của các electron trong cùng lớp và lớp con có thể không còn bằng nhau giữa các nguyên tử. Kết quả là các mức năng lượng trong một nguyên tử trở thành các vùng năng lượng. Một vùng năng lượng là tập hợp của các mức năng lượng rời rạc xấp xỉ nhau của một lớp và lớp con. Hình 1-3 trình bày giản đồ năng lượng. Vùng dẫn là vùng năng lượng của các electron tự do. Vùng hóa trị là vùng của các electron nằm trong lớp vỏ ngoài cùng, chúng mang năng lượng thấp hơn so với vùng dẫn. Giữa hai vùng này là vùng cấm, đây là vùng mà không có electron nào mang năng lượng nằm trong vùng này. Bề rộng của vùng dẫn chính là lượng năng lượng mà một electron của nguyên tử phải hấp thu khi muốn trở thành một electron tự do. Trong hình 1-3(a), vật liệu cách điện có bề rộng vùng cấm lớn, điều đó có nghĩa là một electron phải hấp thu một năng lượng rất lớn khi muốn tạo thành electron tự do. Chính vì vậy, vật liệu cách điện có rất ít electron tự do. Ví dụ đối với Carbon, bề rộng vùng cấm là 5.4 eV . Ngược lại vật liệu dẫn điện có bề rộng vùng cấm rất hẹp như được trình bày trong hình 1-3(d). Bề rộng này có thể nhỏ hơn 0.01 eV hoặc thậm chí không tồn tại. Đối với vật liệu bán dẫn, bề rộng vùng cấm phụ thuộc vào nhiệt độ. Hình 1-3(b) và 1-3(c) cho thấy bề rộng vùng cấm của Si và Ge ở nhiệt độ phòng, chúng xấp xỉ 1.1 eV và 0.67 eV . Hình 1-3 Giản đồ vùng năng lượng của một số vật liệu. Như đã thấy trong phần trước, số electron tự do trong vật liệu phụ thuộc rất nhiều vào nhiệt độ và do đó độ dẫn điện của vật liệu cũng vậy. Nhiệt độ càng cao thì năng lượng của các electron càng lớn. Ở nhiệt độ không tuyệt đối ( −273 0 C , tức là 0 K ), tất cả các electron có năng lượng là không. Khi nhiệt độ tăng dần, các electron bắt đầu hấp thu năng lượng nhiệt và nếu năng lượng này đủ để vượt qua vùng cấm thì nó trở thành electron tự do. Đối với vật liệu bán dẫn, điều này có nghĩa là độ dẫn điện tăng theo nhiệt độ, điện trở giảm theo nhiệt độ, tức là vật liệu bán dẫn có hệ số nhiệt điện trở âm. Mặc dù trong vật liệu dẫn điện, số electron tự do cũng gia tăng theo nhiệt độ như trong bán dẫn, tuy nhiên sự gia tăng này là quá lớn, do đó sẽ dẫn tới việc xuất hiện một số lượng hạt dẫn 4/17
  5. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn khổng lồ bên trong vật liệu dẫn điện và kết quả là chúng cản trở lẫn nhau trong quá trình chuyển động để tạo ra dòng điện. Kết quả là vật liệu dẫn điện có hệ số nhiệt điện trở dương. 1-3-1 Lỗ trống và dòng lỗ trống Điểm khác biệt thật sự của dòng điện trong vật liệu dẫn điện và dòng điện trong bán dẫn đó là trong vật liệu bán dẫn tồn tại một dạng hạt dẫn khác ngoài electron tự do. Khi một liên kết hóa trị bị phá vỡ, một electron tự do xuất hiện thì đồng thời nó cũng sinh ra một lỗ trống (hole) trong cấu trúc tinh thể. Lỗ trống được biểu diễn bằng việc thiếu mất một electron trong liên kết hóa trị. Vì nguyên tử bị mất một electron lúc này có điện tích dương nên lỗ trống được qui ước là hạt dẫn mang điện tích dương. Sự chuyển động của lỗ trống có thể được hiểu là sự chuyển động của electron trong lớp vỏ ngoài cùng lân cận chiếm lấy lỗ trống và để lại một lỗ trống tại nơi nó vừa rời khỏi. Nếu sự di chuyển này của lỗ trống được điều khiển một cách có hướng thì bên trong vật liệu bán dẫn sẽ xuất hiện một dòng điện tương tự như dòng điện được tạo ra bởi sự chuyển động có hướng của các electron tự do. Dòng điện này được gọi là dòng lỗ trống trong bán dẫn. Hình 1-4 Dòng lỗ trống. Khi electron tại A trở thành electron tự do, một lỗ trống hình thành. Nếu electron tại B di chuyển vào lỗ trống tại A, hiệu quả giống như lỗ trống di chuyển. Hình 1-4 minh họa khái niệm lỗ trống và dòng lỗ trống mà ta đã đề cập ở trên. Lưu ý là khi lỗ trống di chuyển từ phải sang trái cũng đồng nghĩa với việc các electron lớp vỏ ngoài cùng di chuyển từ trái sang phải. Thật ra ta hoàn toàn có thể phân tích dòng điện trong bán dẫn thành hai dòng electron. Tuy nhiên, để tiện lợi ta thường xem như dòng điện trong bán dẫn là do dòng electron và dòng lỗ trống gây ra. Việc phân biệt này cũng nhằm phân biệt rõ bản chất của hai dòng electron, một là dòng của các electron tự do và một là dòng của các electron trong lớp vỏ ngoài cùng của nguyên tử. Nói cách khác, một dòng electron xuất hiện trong vùng dẫn, một dòng electron xuất hiện trong vùng hóa trị. Ta thường gọi electron tự do và lỗ trống là hạt dẫn vì chúng có khả năng chuyển động có hướng để sinh ra dòng điện. Khi một electron tự do và lỗ trống kết hợp lại với nhau trong vùng hóa trị, các hạt dẫn bị mất đi, và ta gọi quá trình này là quá trình tái hợp hạt dẫn. Trong bán dẫn mà ta đã khảo sát cho đến thời điểm này, việc phá vỡ một liên kết hóa trị sẽ tạo ra một electron tự do và một lỗ trống, do đó số lượng lỗ trống sẽ luôn bằng số lượng electron tự do. Bán dẫn này được gọi là bán dẫn thuần hay bán dẫn nội tại (intrinsic). Mật độ electron ni , tính bằng electron/cm3, là bằng với mật độ lỗ trống pi , tính bằng lỗ trống/cm3. ni = pi (1-2) Ở nhiệt độ phòng, mật độ hạt dẫn cho Ge xấp xỉ là ni = pi = 2.4 ×1013 /cm3 và cho Si là ni = pi = 1.5 × 1010 /cm3 . Giá trị này có vẻ như rất lớn, tuy nhiên, nếu như ta so sánh với số lượng nguyên tử có trong một cm3 của Si là 1022 nguyên tử thì lượng hạt dẫn có được lại quá ít. Đối với vật liệu dẫn điện như đồng (Cu), lượng electron tự do là xấp xỉ 8.4 ×1022 /cm3 , một số rất lớn so với lượng hạt dẫn của vật liệu bán dẫn. Chính vì vậy khả năng dẫn điện của vật liệu bán dẫn là kém hơn so với vật liệu dẫn điện ở nhiệt độ phòng. 1-3-2 Dòng trôi 5/17
  6. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Khi một hiệu điện thế được đặt lên hai đầu bán dẫn, điện trường sẽ làm cho các electron tự do di chuyển ngược chiều điện trường và các lỗ trống di chuyển cùng chiều điện trường. Cả hai sự di chuyển này gây ra trong bán dẫn một dòng điện có chiều cùng chiều điện trường được gọi là dòng trôi (drift current). Dòng trôi phụ thuộc nhiều vào khả năng di chuyển của hạt dẫn trong bán dẫn, khả năng di chuyển được đánh giá bằng độ linh động của hạt dẫn. Độ linh động này phụ thuộc vào loại hạt dẫn cũng như loại vật liệu, một số giá trị tiêu biểu được trình bày trong bảng sau: Silicon Germanium µn = 0.14 m 2 ( Vs ) µn = 0.38 m 2 ( Vs ) µ p = 0.05 m 2 ( Vs ) µ p = 0.18 m 2 ( Vs ) Dựa trên độ linh động, vận tốc của hạt dẫn trong điện trường E , đơn vị V m , được tính theo công thức 1-3 vn = Eµn (1-3) v p = Eµ p Ta có thể sử dụng độ linh động của hạt dẫn để tính mật độ dòng điện J trong bán dẫn khi biết cường độ điện trường. Mật độ dòng điện là dòng điện trên một đơn vị diện tích. J = J n + J p = nqn µn E + pq p µ p E = nqn vn + pq p v p (1-4) với J = mật độ dòng điện, A/m2 n, p = mật độ electron tự do và lỗ trống, hạt dẫn/m3 qn , q p = đơn vị điện tích electron = 1.6 ×10−19 C µn , µ p = độ linh động của electron tự do và lỗ trống, m 2 ( Vs ) E = cường độ điện trường, V m vn , v p = vận tốc electron tự do và lỗ trống, m s Biểu thức (1-4) cho thấy mật độ dòng điện là tổng của mật độ dòng electron J n và mật độ dòng lỗ trống J p . Ví dụ 1-2 Một hiệu điện thế 12 V được đặt lên hai đầu của một thanh bán dẫn thuần trong hình 1-5. Giả sử là ni = 1.5 ×1010 electron/m3, µn = 0.14 m 2 ( Vs ) và µ p = 0.05 m 2 ( Vs ) . Tìm: 1. Vận tốc electron tự do và lỗ trống; 2. Mật độ dòng electron tự do và lỗ trống; 3. Mật độ dòng tổng cộng; 4. Dòng tổng cộng trong thanh bán dẫn. 6/17
  7. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Hình 1-5 Ví dụ 1-2 Hướng dẫn Ta sẽ giả sử điện trường là đồng bộ trên toàn thanh bán dẫn thuần. 1. Từ biểu thức 1-3 ta có: E = (12 V ) ( 0.6 × 10−2 m 2 ) = 2 × 103 V m vn = Eµn = ( 2 ×103 V m ) × ⎡0.14 m 2 ( Vs ) ⎤ = 2.8 × 102 m s ⎣ ⎦ v p = Eµ p = ( 2 ×103 V m ) × ⎡0.05 m 2 ( Vs ) ⎤ = 10 2 m s ⎣ ⎦ 2. Vì vật liệu là thuần nên pi = ni = (1.5 × 1010 /cm3 ) (10−6 m3 cm3 ) = 1.5 × 1016 /m3 J n = ni qn vn = 0.672 A m 2 J p = pi q p v p = 0.24 A m 2 3. J = J n + J p = 0.672 + 0.24 = 0.912 A m 2 4. Tiết diện ngang của thanh là: ( 20 ×10 −3 m )( 20 × 10−3 m ) = 4 ×10−4 m 2 . Do đó, dòng điện I = JA = ( 0.912 A m 2 )( 4 × 10−4 m 2 ) = 0.635 mA Điện trở có thể được tính bằng cách dùng công thức l R=ρ (1-5) A với R = điện trở, Ω ρ = điện trở suất, Ωm l = chiều dài, m A = tiết diện ngang, m 2 Điện dẫn, đơn vị siemens (S), được định nghĩa là nghịch đảo của điện trở, và điện dẫn suất, đơn vị S/m, là nghịch đảo của điện trở suất 1 σ= (1-6) ρ Điện dẫn suất của vật liệu bán dẫn có thể được tính theo công thức σ = nqn µn + pq p µ p (1-7) Ví dụ 1-3 1. Tính điện dẫn suất và điện trở suất của thanh bán dẫn trong ví dụ 1-2 7/17
  8. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn 2. Dùng kết quả của (1) để tìm dòng trong thanh bán dẫn khi điện áp trên hai đầu của thanh là 12 V . Hướng dẫn n = p = ni = pi = 1.5 × 106 /m3 1. σ = (1.5 ×106 ) ( 0.14 ) (1.6 × 10−19 ) + (1.5 × 106 ) ( 0.05 ) (1.6 × 10−19 ) = 4.56 × 10−4 S/m 1 ρ= = 2192.98 Ωm σ l ( 2192.98 ) ( 0.6 × 10 ) −2 R=ρ = = 32.98 k 2. A 4 × 10−4 E 12 I= = = 0.365 mA R 32.98 × 103 1-3-3 Dòng khuếch tán Trong bán dẫn còn có một dạng dòng điện khác bên cạnh dòng trôi. Nếu như trong bán dẫn có sự chênh lệch mật độ hạt dẫn thì các hạt dẫn sẽ có khuynh hướng di chuyển từ nơi có mật độ hạt dẫn cao đến nơi có mật độ hạt dẫn thấp hơn nhằm cân bằng mật độ hạt dẫn. Quá trình di chuyển này sinh ra một dòng điện bên trong bán dẫn. Dòng điện này được gọi là dòng khuếch tán (diffusion current). Dòng khuếch tán có tính chất quá độ (thời gian tồn tại ngắn) trừ khi sự chênh lệch mật độ được duy trì trong bán dẫn. 1-4 Bán dẫn loại N và bán dẫn loại P Trong phần trước ta đã biết bán dẫn thuần hay còn gọi là bán dẫn nội tại (intrinsic semiconductor) có mật độ electron tự do bằng với mật độ lỗ trống. Trong quá trình chế tạo các vật liệu bán dẫn được dùng trong các ứng dụng thực tế, sự cân bằng này sẽ bị thay đổi. Người ta sẽ tạo ra vật liệu bán dẫn trong đó mật độ electron lớn hơn mật độ lỗ trống hoặc vật liệu bán dẫn có mật độ lỗ trống lớn hơn mật độ electron tự do. Các vật liệu bán dẫn này được gọi là bán dẫn có pha tạp chất. Bán dẫn mà electron tự do chi phối được gọi là bán dẫn loại N, và ngược lại, bán dẫn trong đó lỗ trống chi phối chủ yếu được gọi là bán dẫn loại P. Trước tiên ta xem xét cách thức tạo ra bán dẫn loại N. Giả sử ta có thể đặt vào bên trong cấu trúc tinh thể một nguyên tử có năm electron lớp ngoài cùng thay vì bốn. Nguyên tử này vẫn sẽ dùng bốn electron lớp ngoài cùng của nó để tạo liên kết hóa trị như thông thường. Vì vậy nguyên tử tạp chất trở thành một phần trong cấu trúc tinh thể. Tuy nhiên, electron thứ năm không tạo được liên kết nên nó có liên kết rất yếu với hạt nhân nguyên tử. Hình 1-6 trình bày cấu trúc tinh thể bán dẫn có pha tạp chất. Nguyên tử tạp chất lúc này được gọi là nguyên tử tạp chất cho (donor). Khi đưa vào bán dẫn một số lượng lớn nguyên tử tạp chất, một số lượng lớn electron dư thừa cũng được tạo ra. Các vật liệu được sử dụng như tạp chất cho donor thông thường là antimony, arsenic, phosphorus. Hình 1-6 Cấu trúc tinh thể bán dẫn chứa một nguyên tử donor. Hạt nhân của donor ký hiệu là D. Lưu ý là donor có một electron thừa. 8/17
  9. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Quá trình pha tạp chất vào bán dẫn thuần được gọi là quá trình kích thích (doping). Bán dẫn thuần được nói là bị kích thích (doped) bằng nguyên tử tạp chất và bán dẫn đã pha tạp chất được gọi là bán dẫn không thuần (dopant). Vật liệu Si trong hình 1-6 bị kích thích (doped) với nguyên tử donor, do đó nó chứa các electron dư thừa. Vì các electron này có liên kết rất yếu với hạt nhân nên chỉ cần một năng lượng rất nhỏ thì electron này đã có thể trở thành electron tự do trong vùng dẫn và nguyên tử tạp chất trở thành một ion dương. Trong các tính toán sau, ta luôn giả sử là tất cả các nguyên tử tạp chất đều bị ion hóa trở thành ion dương. Cần phải lưu ý là toàn bộ bán dẫn lúc này vẫn trung hòa về điện, điều này là do bản thân bán dẫn thuần và tạp chất pha vào đều trung hòa về điện, do đó khi pha tạp chất vào thì bán dẫn có pha tạp chất vẫn trung hòa về điện. Bán dẫn loại P được tạo ra bằng cách đưa một tạp chất chỉ có ba electron lớp ngoài cùng vào bán dẫn thuần. Lúc này, trong cấu trúc tinh thể bán dẫn xảy ra sự thiếu electron vì nguyên tử tạp chất chỉ có thể dùng ba electron lớp ngoài cùng để tạo liên kết hóa trị. Nói cách khác, bên trong bán dẫn xuất hiện thêm lỗ trống. Nguyên tử tạp chất được gọi là tạp chất nhận (acceptor). Hình 1-7 cho thấy một nguyên tử acceptor trong cấu trúc tinh thể bán dẫn Si. Vật liệu thường được dùng làm tạp chất trong trường hợp này là aluminum, boron, gallium, indium. Hình 1-7 Cấu trúc tinh thể bán dẫn có chứa một nguyên tử acceptor. Nguyên tử acceptor được ký hiệu là A. Lưu ý đến liên kết hóa trị không đầy đủ. Trong vật liệu bán dẫn loại N, mặc dù số lượng electron tự do nhiều hơn hẳn so với lỗ trống nhưng lỗ trống vẫn tồn tại trong bán dẫn. Sự chi phối của electron tự do đối với mật độ hạt dẫn phụ thuộc vào lượng tạp chất pha vào bán dẫn. Lượng tạp chất donor càng lớn, mật độ electron tự do càng cao và càng chiếm ưu thế so với lượng lỗ trống. Do đó, trong bán dẫn loại N, electron tự do được gọi là hạt dẫn đa số (hoặc hạt dẫn chủ yếu), lỗ trống được gọi là hạt dẫn thiểu số (hoặc hạt dẫn thứ yếu). Một mối quan hệ quan trọng giữa mật độ electron và mật độ lỗ trống trong hầu hết các bán dẫn trong thực tế là np = ni2 (1-8) với n = mật độ electron p = mật độ lỗ trống ni = mật độ electron trong bán dẫn thuần Tất cả các biểu thức đã thảo luận liên quan đến độ linh động, độ dẫn điện và mật độ dòng điện là đúng đối với bán dẫn thuần cũng như bán dẫn pha tạp chất. Mật độ hạt dẫn trong các tính toán thường được xác định bởi biểu thức 1-8. Ví dụ 1-4 Một thanh silicon có mật độ electron trong bán dẫn thuần là 1.4 × 1016 electron/m3 bị kích thích bởi các nguyên tử tạp chất cho đến khi mật độ lỗ trống là 8.5 × 1021 lỗ trống/m3. Độ linh động của electron và lỗ trống là µn = 0.14 m 2 ( Vs ) và µ p = 0.05 m 2 ( Vs ) . 9/17
  10. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn 1. Tìm mật độ electron trong bán dẫn đã pha tạp chất. 2. Bán dẫn là loại N hay loại P? 3. Tìm độ dẫn điện của bán dẫn pha tạp chất. Hướng dẫn 1. Từ biểu thức 1-8: ni2 (1.4 × 10 ) 16 2 n= = = 2.3 × 1010 electron/m 3 p 8.5 ×1021 2. Vì p > n , vật liệu là loại P. 3. Từ biểu thức 1-7: σ = n µ n qn + p µ p q p = ( 2.3 × 1010 ) ( 0.14 ) (1.6 × 10−19 ) + ( 8.5 × 1021 ) ( 0.05 ) (1.6 × 10−19 ) = 5.152 × 10−10 + 68 ≈ 68 S/m Trong ví dụ trên, ta có thể thấy rằng độ dẫn điện của toàn bộ bán dẫn loại P phụ thuộc chủ yếu vào thành phần do lỗ trống gây ra. Điều này cũng đúng trong thực tế, độ dẫn điện của bán dẫn chủ yếu do hạt dẫn đa số quyết định. Biểu thức 1-9 mô tả độ dẫn điện xấp xỉ trong hai loại bán dẫn N và P. σ ≈ nµn qn (1-9) σ ≈ pµ p q p 1-5 Chuyển tiếp PN Khi ta ghép một bán dẫn loại N và một bán dẫn loại P, vùng tiếp giáp của hai bán dẫn được gọi là chuyển tiếp PN. Vùng này là thành phần cơ bản của hầu hết các linh kiện điện tử bán dẫn. Thật ra, để tạo được chuyển tiếp PN, không chỉ đơn giản là đặt hai bán dẫn cạnh nhau. Trong thực tế, người ta tạo ra chuyển tiếp PN bằng cách tạo ra một sự chuyển dần mật độ hạt dẫn trong cùng một tinh thể bán dẫn. Giả sử là khối bán dẫn loại P phía tay trái đột ngột được ghép với khối bán dẫn loại N phía tay phải như trong hình 1-8(a). Trong phần trước, ta đã biết rằng lỗ trống là hạt dẫn đa số trong bán dẫn loại P và electron tự do là hạt dẫn đa số trong bán dẫn loại N. Hai bán dẫn này đều trung hòa về điện. Do sự chênh lệch về mật độ hạt dẫn nên dòng khuếch tán xuất hiện. Các electron tự do trong N khuếch tán sang P và các lỗ trống trong P khuếch tán sang N. 10/17
  11. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Hình 1-8 Sự hình thành chuyển tiếp PN. A = nguyên tử acceptor; h = lỗ trống của acceptor; D = nguyên tử donor; e = electron của donor. + = ion dương; − = ion mang điện tích âm. Khi một electron rời bỏ miền N để đi vào miền P, nó để lại bên phía N một ion donor mang điện tích dương, khi một lỗ trống rời bỏ miền P để đi vào miền N, nó để lại bên phía P một ion acceptor mang điện tích âm. Quá trình này xảy ra tức thời và liên tục ngay sau khi ghép bán dẫn loại N với bán dẫn loại P làm cho vùng hai bên tiếp giáp mang các điện tích trái dấu, bên N mang điện tích dương và bên P mang điện tích âm. Vùng điện tích này được gọi là điện tích không gian (space charge). Việc tập trung điện tích trái dấu ở hai bên chuyển tiếp làm xuất hiện một điện trường được gọi là điện trường tiếp xúc. Chiều của điện trường này là từ N sang P. Hình 1-9 minh họa việc phát sinh điện trường E ngang qua chuyển tiếp PN. Hình 1-9 Điện trường E trên chuyển tiếp PN ngăn dòng khuếch tán từ N sang P. Không có hạt dẫn trong vùng nghèo (độ rộng của nó có tỉ lệ nhỏ hơn nhiều so với hình vẽ). Cần phải lưu ý là hướng của điện trường lúc này là cùng chiều với dòng electron từ N sang P và ngược chiều với dòng lỗ trống từ P sang N. Chính vì vậy, dòng khuếch tán của hạt dẫn đa số bị ngăn cản bởi điện trường E . Thêm vào đó, điện trường này còn gây ra một dòng điện trôi cùng chiều với nó, từ P sang N. Dòng điện trôi này được tạo thành từ dòng electron từ P chạy sang N và dòng lỗ trống từ N chạy sang P. Vì các hạt dẫn này là các hạt dẫn thiểu số, nên dòng trôi thường có biên độ rất nhỏ so với dòng khuếch tán. Dòng này được gọi là dòng ngược. Ở trạng thái cân bằng (khi không chịu tác động của điện trường ngoài), vì điện trường E ngăn cản dòng trôi và tạo ra dòng khuếch tán nên dòng trôi bằng với dòng khuếch tán và dòng tổng cộng qua chuyển tiếp PN là bằng 0. Trong vùng điện tích ở hai bên chuyển tiếp, mật độ hạt dẫn rất thấp do các hạt dẫn trong vùng này đều tức thời bị khuếch tán hoặc trôi sang vùng đối diện dưới tác động của điện trường. Vùng này được gọi là vùng nghèo (depletion region). Bề rộng vùng nghèo phụ thuộc vào nồng độ tạp chất pha vào trong bán dẫn loại N và loại P. Vùng nghèo sẽ mở rộng về phía có nồng độ tạp chất thấp hơn. Điện trường trong hình 1-9 là kết quả của một hiệu điện thế tồn tại ở hai bên chuyển tiếp. Hiệu điện thế này được gọi là hiệu điện thế hàng rào (barrier). Giá trị của hiệu điện thế hàng rào, ký hiệu 11/17
  12. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn V0 hoặc Vγ , bị phụ thuộc vào mức độ pha tạp chất, loại vật liệu và nhiệt độ. Biểu thức 1-10 cho thấy công thức xác định hiệu điện thế hàng rào: kT ⎛ N A N D ⎞ V0 = Vγ = ln ⎜ ⎟ (1-10) q ⎝ ni2 ⎠ với V0 = Vγ = hiệu điện thế hàng rào, volts k = hằng số Boltzmann = 1.38 × 10−23 J/K T = nhiệt độ tuyệt đối, K q = đơn vị điện tích = 1.6 ×10−19 C N A = nồng độ tạp chất acceptor trong bán dẫn loại P N D = nồng độ tạp chất donor trong bán dẫn loại N ni = mật độ hạt dẫn trong bán dẫn thuần Chú ý rằng hiệu điện thế hàng rào tỉ lệ thuận với nhiệt độ, và như chúng ta sẽ thấy ở các phần sau, nhiệt độ đóng một vai trò rất quan trọng trong các linh kiện bán dẫn. Để thể hiện sự phụ thuộc của hiệu điện thế vào nhiệt độ, người ta đưa ra khái niệm điện thế nhiệt: kT VT = (1-11) q Thay vào biểu thức 1-10, ta có ⎛N N ⎞ V0 = Vγ = VT ln ⎜ A 2 D ⎟ (1-12) ⎝ ni ⎠ Ví dụ 1-5 Một chuyển tiếp PN được tạo nên từ bán dẫn loại P có 1022 acceptor/m3 và bán dẫn loại N có 1.2 × 1021 donor/m3. Tìm điện thế nhiệt và điện thế hàng rào tại 25 0 C . Hướng dẫn T = 273 + 25 = 298 K . Từ biểu thức 1-11, VT = (1.38 ×10 ) ( 298) = 25.7 mV −23 (1.6 ×10 )−19 ni2 = (1.5 × 10 ) = 2.25 × 10 16 2 32 Từ biểu thức 1-12: V0 = ( 0.025 )( 24.6998 ) = 0.635 V 1-6 Phân cực chuyển tiếp PN Trong lý thuyết về mạch điện tử, từ “phân cực” nhằm chỉ điện áp dc hoặc dòng điện dc trong linh kiện. Dòng điện hoặc điện áp dc này được duy trì bằng một nguồn dc nối với linh kiện thông qua một mạch phân cực. Chuyển tiếp PN có thể được phân cực bằng cách dùng một nguồn điện áp đặt lên hai đầu của chuyển tiếp. Trong phần 1-5 ta đã thấy rằng trong chuyển tiếp PN tồn tại một điện trường có tác dụng ngăn cản dòng khuếch tán của hạt dẫn đa số và sinh ra dòng trôi của hạt dẫn thiểu số. Khi nguồn dc được đặt lên chuyển tiếp PN, nó có thể cùng chiều hoặc ngược chiều với điện trường tiếp xúc. Hình 1-10 12/17
  13. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn cho thấy một cách đặt nguồn điện áp lên chuyển tiếp PN. Trong hình này, cực dương của nguồn được nối với P và cực âm của nguồn được nối với N. Với chiều của điện áp như hình 1-10 thì điện trường do nguồn ngoài gây ra là ngược chiều với điện trường tiếp xúc. Lúc này điện thế hàng rào giảm xuống và dòng khuếch tán của hạt dẫn đa số tăng lên. Cách phân cực này được gọi là phân cực thuận chuyển tiếp PN. Hình 1-10 Nguồn áp V phân cực thuận chuyển tiếp PN. Vùng nghèo (vùng gạch xéo) trở nên hẹp hơn. Khi chuyển tiếp PN được phân cực thuận, điện thế hàng rào giảm xuống, do đó số lượng các ion acceptor và donor ở hai bên chuyển tiếp cũng giảm xuống. Kết quả là bề rộng vùng nghèo bị thu hẹp. 1-6-1 Biểu thức diode Như ta sẽ biết trong phần sau, chuyển tiếp PN là cấu trúc chính tạo nên linh kiện diode. Mối quan hệ giữa điện áp V trên chuyển tiếp PN và dòng điện I qua chuyển tiếp được gọi là biểu thức diode I = I S ( eV ηVT − 1) (1-13) với I = dòng qua chuyển tiếp, A V = điện áp trên chuyển tiếp, V (dương khi phân cực thuận) I S = dòng ngược bão hòa, A ( I S còn có thể được ký hiệu là I o ) η = hệ số phát (là hàm của V, giá trị của nó phụ thuộc vào vật liệu; 1 ≤ η ≤ 2 ) VT = điện thế nhiệt (xem biểu thức 1-11) Giá trị của VT ở nhiệt độ phòng là khoảng 26 mV . Giá trị của η đối với silicon thường được giả sử là 1 đối với V ≥ 0.5 V và xấp xỉ 2 khi V tiến đến 0. Vì vậy khi V lớn hơn 2VT , tức là khoảng 0.05 V , eV ηVT bắt đầu tăng một cách nhanh chóng theo V . Đối với V > 0.2 V , lũy thừa này rất lớn hơn 1. Kết quả là biểu thức 1-13 cho thấy dòng I trong chuyển tiếp PN gia tăng rất nhanh khi điện áp phân cực thuận vượt quá 200 mV . Dòng bão hòa I S thường rất nhỏ (vì thực chất đây là dòng ngược), nhưng vì I S được nhân với một lũy thừa rất lớn nên bản thân dòng I có thể trở nên rất lớn. Hình 1-11 cho thấy quan hệ của I theo V , nó được gọi là đặc tuyến VA của diode. 13/17
  14. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Hình 1-11 Dòng điện và điện áp trong một chuyển tiếp silicon phân cực thuận, I S = 0.1 pA Hình 1-12 Nguồn áp V phân cực ngược chuyển tiếp PN. Vùng nghèo (vùng gạch xéo) được mở rộng ra (so với hình 1-10). Bây giờ ta giả sử là kết nối của chuyển tiếp PN và nguồn điện áp ngoài được đảo ngược lại, cực dương của nguồn nối với N và cực âm của nguồn nối với P. Cách kết nối này được gọi là phân cực ngược chuyển tiếp PN. Trong trường hợp này điện trường ngoài có khuynh hướng gia tăng điện trường tiếp xúc. Kết quả là dòng khuếch tán bị ngăn cản, và cường độ của nó giảm xuống so với khi không phân cực. Cường độ điện trường gia tăng đồng nghĩa với việc gia tăng số lượng ion donor và acceptor hai bên chuyển tiếp và bề rộng vùng nghèo mở rộng khi phân cực ngược. Ta cũng đã biết là trong chuyển tiếp PN có dòng điện trôi của các hạt dẫn thiểu số sinh ra dưới tác động của điện trường tiếp xúc. Vì điện trường tiếp xúc tăng lên khi phân cực ngược nên dòng trôi cũng tăng tỉ lệ. Tuy nhiên, vì dòng này là dòng của hạt dẫn thiểu số nên biên độ của nó nhỏ hơn rất nhiều so với dòng điện thuận khi phân cực thuận. Đây chính là điểm phân biệt rõ ràng nhất giữa phân cực ngược và phân cực thuận, có một dòng điện rất lớn qua chuyển tiếp khi phân cực thuận và một dòng điện rất nhỏ chảy qua theo hướng ngược lại khi phân cực ngược. Đây là một đặc tính rất hữu ích của các linh kiện được tạo nên từ chuyển tiếp PN. Trong thực tế, chuyển tiếp PN được đặt vào một vỏ linh kiện phù hợp, qua đó các chân linh kiện sẽ tạo một kết nối giữa các thành phần bên ngoài với bán dẫn N và P. Linh kiện này được gọi là diode. Phía P được gọi là anode, phía N được gọi là cathode. Hình 1-13(a) cho thấy biểu tượng mạch của diode. Hình 1-13(b) cho thấy phân cực thuận diode và hình 1-13(c) là phân cực ngựoc cho diode. Hình 1-13 Biểu tượng mạch của diode và mạch phân cực. 14/17
  15. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Trở lại thảo luận trường hợp phân cực ngược diode, có thể thấy rằng dòng điện thuận và dòng điện ngược là ngược chiều nhau. Do đó, để thuận tiện, ta thường qui ước dòng điện thuận có chiều dương và dòng điện ngược có chiểu âm. Khi đó, biểu thức 1-13 cũng có thể được dùng để tính cho phân cực ngược. ( ) I = I S eV ηVT − 1 (1-14) Từ quan điểm đồ thị, hình 1-14 trình bày quan hệ của V và I khi phân cực thuận và phân cực ngược theo qui ước trên. Hình 1-14 Quan hệ dòng – áp trong chuyển tiếp PN dưới phân cực thuận và phân cực ngược. Lưu ý là thang tỉ lệ của dòng ngược đã được thu nhỏ. Khi V khoảng vài chục volt trong phân cực ngược, thành phần lũy thừa có thể bỏ qua so với 1. Kết quả là: I ≈ I S ( 0 − 1) = − I S (1-15) Biểu thức 1-15 chứng tỏ rằng dòng ngược trong chuyển tiếp bằng dòng bão hòa I S , điều đó có nghĩa là dòng ngược trong thực tế không thể vượt quá dòng ngược bão hòa của chuyển tiếp. Biểu thức 1-14 được gọi là biểu thức diode lý tưởng. Trong các diode thực, dòng ngược có thể vượt quá I S . Lý do của việc này là do sự xuất hiện của dòng rò bề mặt, dòng này chảy trên bề mặt của diode, tuân theo định luật Ohm và có giá trị lớn hơn rất nhiều so với dòng ngược bão hòa, có thể lên đến 100.000 lần so với I S . 1-6-2 Đánh thủng chuyển tiếp PN Nếu điện áp phân cực ngược tăng đến giá trị điện áp đánh thủng VBR (breakdown voltage), một dòng ngược rất lớn sẽ chảy qua chuyển tiếp. Hơn nữa, một sự gia tăng rất nhỏ trong điện áp sẽ tạo ra một gia tăng rất lớn trong dòng ngược. Nói cách khác, diode không còn giữ được đặc tính hoạt động thông thường của nó. Hình 1-15 cho thấy đặc tuyến VA của diode khi kể đến vùng đánh thủng. 15/17
  16. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Hình 1-15 Quan hệ I − V của diode cho thấy sự gia tăng đột ngột của dòng khi áp gần đến điện áp đánh thủng. Trong các diode thông thường, hiện tượng đánh thủng xảy ra vì điện trường quá lớn trong vùng nghèo sẽ làm phát sinh một số lượng hạt dẫn rất lớn làm gia tăng dòng ngược. Quá trình này được gọi là đánh thủng thác lũ (avalanching). Biên độ của dòng ngược khi V xấp xỉ VBR có thể được tính bằng biểu thức sau: IS I= n (1-16) ⎛ V ⎞ 1− ⎜ ⎟ ⎝ VBR ⎠ với n là hằng số được xác định từ thực nghiệm. Một số loại diode đặc biệt, ví dụ như diode zener được thiết kế để làm việc trong vùng đánh thủng. Đặc tuyến zener có dạng gần như thẳng đứng trong vùng đánh thủng có nghĩa là diode zener duy trì một điện áp không đổi, độc lập với dòng ngược qua diode. Diode zener bị kích thích bằng tạp chất nhiều hơn so với các diode thông thường, chúng có bề rộng vùng nghèo nhỏ và điện thế hàng rào thấp. Cơ chế đánh thủng trong các diode zener có điện áp đánh thủng nhỏ hơn 5 V khác với cơ chế đánh thủng thác lũ đã đề cập ở trên, cơ chế này được gọi là cơ chế đánh thủng xuyên hầm. Đánh thủng thác lũ xảy ra đối với các diode zener có điện áp đánh thủng lớn hơn 8 V , và cả hai dạng đánh thủng sẽ xảy ra khi điện áp đánh thủng là từ 5 V đến 8 V . Công suất tiêu hao trên diode có thể được tính bằng P = VI watts (1-17) với V = điện áp trên diode I = dòng điện qua diode Nếu công suất này vượt quá định mức cho phép, diode sẽ bị phá hủy vĩnh viễn. 1-6-3 Ảnh hưởng của nhiệt độ Biểu thức diode lý tưởng chứng tỏ là cả phân cực ngược và phân cực thuận đều bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ, thông qua đại lượng VT . Dòng bão hòa I S cũng phụ thuộc vào nhiệt độ. Thật ra, giá trị của I S nhạy với nhiệt độ hơn VT , vì vậy nó có ảnh hưởng mạnh hơn lên tính chất của diode. Một qui luật thường được sử dụng là dòng I S tăng gấp đôi khi nhiệt độ tăng 10 0 C . Ví dụ 1-7 Một diode silicon có dòng bão hòa là 0.1 pA ở 20 0 C . Tìm dòng điện qua nó khi được phân cực thuận ở 0.55 V . Tìm dòng trong diode khi nhiệt độ tăng lên đến 100 0 C . Hướng dẫn 16/17
  17. Biên soạn: Võ Kỳ Châu – Bộ môn Điện tử, Khoa Điện – Điện tử Email: vkchau@dee.hcmut.edu.vn Từ biểu thức 1-11, tại T = 20 0 C VT = (1.38 ×10 ) ( 273 + 20 ) = 0.02527 V −23 (1.6 ×10 ) −19 Từ biểu thức 1-13, giả sử η = 1 I = I S ( eV ηVT − 1) = 10−13 ( e0.55 0.02527 − 1) = 0.283 mA 0 Tại 100 C , VT = (1.38 ×10 ) ( 273 + 100 ) = 0.03217 V −23 (1.6 ×10 ) −19 Khi nhiệt độ thay đổi từ 20 0 C đến 100 0 C , dòng I S được nhân đôi 8 lần, do đó gia tăng 256 lần. Vì vậy I = 256 ×10−13 ( e0.55 0.03217 − 1) = 0.681 mA . Như vậy dòng điện tăng 240 % khi nhiệt độ thay đổi từ 20 0 C đến 100 0 C . Ví dụ 1-7 cho thấy rằng dòng điện thuận trong diode tăng theo nhiệt độ khi điện áp phân cực thuận không thay đổi. Hình 1-16 trình bày đặc tuyến VA của diode tại hai nhiệt độ khác nhau. Tại điện áp V1 , dòng tăng từ I1 đến I 2 khi nhiệt độ thay đổi từ 20 0 C đến 100 0 C . Khi dòng điện được giữ không thay đổi, điện áp giảm khi nhiệt độ tăng. Tại dòng hằng số I 2 trong hình, điện áp giảm từ V2 xuống V1 khi nhiệt độ tăng từ 20 0C đến 100 0 C . Một qui tắc thường được dùng là điện áp phân cực thuận giảm 2.5 mV khi nhiệt độ tăng 1 0 C để giữ dòng điện không thay đổi. Hình 1-16 Sự gia tăng của nhiệt độ làm cho đặc tuyến dịch sang trái. Dĩ nhiên là dòng ngược cũng bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ. Trong nhiều ứng dụng thực tế, việc gia tăng dòng ngược khi nhiệt độ tăng đặt ra một giới hạn trong việc ứng dụng diode nhiều hơn là ảnh hưởng của nhiệt độ lên dòng điện thuận. Điều này đặc biệt đúng đối với diode Ge. Diode Ge có giá trị I S lớn hơn nhiều so với Si, giá trị này có thể lớn bằng hoặc thậm chí lớn hơn dòng rò. Do đó, với I S tăng gấp đôi khi nhiệt độ tăng 10 0 C , dòng ngược tổng cộng trên diode Ge có thể thay đổi rất lớn khi nhiệt độ thay đổi nhỏ. Vì lý do này, ngày nay diode Ge không còn được sử dụng rộng rãi. 17/17

Tài liệu cùng danh mục Điện - Điện tử

Cạnh tranh trong thị trường bưu chính EU

Các nhà khai thác bưu chính công đang phải đương đầu với thách thức ngày càng tăng bởi sức ép cạnh tranh của các mảng thị trường thư, bưu kiện, dịch vụ chuyển phát nhanh. Trong đó sức cạnh tranh trong thị trường thư tín là khiêm tốn nhất. Tác giả nêu lên những quan điểm và yếu tố ảnh hưởng tới sức cạnh tranh của thị trường thư tín trong bối cảnh phát triển chung của ngành bưu chính - viễn thông thời gian qua.


Independent component analysis P23

Telecommunications This chapter deals with applications of independent component analysis (ICA) and blind source separation (BSS) methods to telecommunications. In the following, we concentrate on code division multiple access (CDMA) techniques, because this specific branch of telecommunications provides several possibilities for applying ICA and BSS in a meaningful way. After an introduction to multiuser detection and CDMA communications, we present mathematically the CDMA signal model and show that it can be cast in the form of a noisy matrix ICA model. Then we discuss in more detail three particular applications of ICA or BSS techniques to CDMA data. These are a...


Chọn 10 nguồn với Relay có hiển thị Led 7 đoạn

Khi dùng vi mạch 4047 để lắp mạch đa hài một dạng ta có thể khởi động bằng xung dương hoặc xung âm.Hình trên là hai cách mắc4047 đối với xung khởi động là xung dương(hình bên trái) hoặc xung khởi động là xung âm ( hình bên phải).Khi được khởi động, độ rộng T của xung ở các đầu ra


Dạy nghề sửa chữa tủ Lạnh và máy điều hòa dân dụng - Nguyễn Đức Lợi

Sách gồm 4 phần chính. Phần 1 là những kiến thức cơ sở. Hai phần tiếp theo là Tủ lạnh gia đình và Máy điều hòa dân dụng sau đó đi sâu nghiên cứu vào giới thiệu về các thiết bị chính như máy nén, dàn ngưng, dàn bay hơi... Còn phần cuối cùng tập trung nghiên cứu sâu về kỹ thuật gia công sửa chữa như gia công đường ống, thử kín,... và sửa chữa cụ thể các thiết bị điện.


Giáo trình phân tích quy trình ứng dụng nguyên lý biến động của chi phí vật liệu từ định mức tiêu hao p8

Tham khảo tài liệu 'giáo trình phân tích quy trình ứng dụng nguyên lý biến động của chi phí vật liệu từ định mức tiêu hao p8', kỹ thuật - công nghệ, điện - điện tử phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả


Điện tử số - Chương 6

Tài liệu tham khảo bài giảng Điện tử số - Chương 6 Bộ nhớ


Hướng dẫn sử sụng Nero - Ghi dữ liệu ra đĩa CD, DVD Phần 2 (Có hình ảnh minh họa)

Nero là một trong những chương trình ghi dĩa CD/DVD được sử dụng phổ biến nhất hiện nay, chương trình cho phép tạo được hầu hết các loại dĩa sử dụng được trên máy vi tính và các đầu máy vi tính và các đầu máy đọc dĩa CD/DVD. Nero là phần mềm có bản quyền, có thể mua tại các của hàng vi tính hoặc tìm bản dùng thử miễn phí trên Internet bằng công cụ tìm kiếm với từ khóa là nero. Ngoài ra dĩa CD-ROM Nero thường được tặng kèm khi mua ổ dĩa ghi CD/DVD....


Cơ Sở Điện Học Truyền Thông - Tín Hiệu Số part 23

Tham khảo tài liệu 'cơ sở điện học truyền thông - tín hiệu số part 23', kỹ thuật - công nghệ, điện - điện tử phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả


Máy phát điện gió G

Cấu tạo: + Cánh quạt: Biến đổi năng lượng gió thành năng lượng cơ. + Hộp số: Thay đổi tốc độ biến thiên của máy phát điện, nâng cao hiệu suất của máy phát điện. + Máy phát điện: Quay từ trường tĩnh tạo ra từ trường quay. + Converter: (gồm bộ chỉnh lưu và nghịch lưu): chuyển từ AC – DC và từ DC – AC. + Bộ lọc (Filter): giảm nhiễu do sóng hài bậc cao. + MBA: Thay đổi điện áp để phù hợp với lưới điện....


Bài tập lớn: Vi xử lý và cấu trúc máy tính

Bài tập lớn: Vi xử lý và cấu trúc máy tính trình bày cơ sở lý thuyết về bộ vi xử lý 8086, lập trình hợp ngữ, ghép nối bộ nhớ, ghép nối 8086 với 8255. Mời tham khảo.


Tài liệu mới download

Ebook Võ tự do chiến đấu
  • 10/10/2015
  • 65.732
  • 254
Change Guy - Tập 1
  • 24/04/2013
  • 98.601
  • 594

Từ khóa được quan tâm

Có thể bạn quan tâm

Giáo trình Cơ điện tử
  • 11/11/2009
  • 27.448
  • 626
Thí nghiệm PLC
  • 21/08/2017
  • 69.064
  • 163

Bộ sưu tập

Danh mục tài liệu